عنصر روی (Zinc) صرفاً یک ریزمغذی در کنار سایر مواد معدنی نیست، بلکه ستون فقرات عملکردهای بیولوژیکی و معمار نامرئی نظم سلولی در بدن انسان محسوب می‌شود. از مدیریت کدهای ژنتیکی در هسته سلول تا تنظیم پیچیده‌ترین واکنش‌های متابولیک، پایداری فیزیولوژیک ما به شدت به فراهمی زیستی این عنصر وابسته است.

۱. بیوشیمی روی: «معمار نامرئی» حیات

روی ابزار استراتژیک بدن برای حفظ نظم بیولوژیکی است. اهمیت بیوشیمیایی آن در دو سطح کلیدی تعریف می‌شود:

• تجزیه و تحلیل نقش کوفاکتوری: آنزیم‌های بدن مانند قفل‌هایی هستند که واکنش‌های حیاتی را باز می‌کنند؛ در این میان، روی نقش «کلید اصلی» (Master Key) را ایفا می‌کند. این عنصر به عنوان کوفاکتور برای بیش از ۳۰۰ آنزیم عمل کرده و واکنش‌های آنزیمی بدون حضور آن متوقف می‌شوند.
• مهندسی ژنتیک طبیعی (Zinc Finger Proteins): یکی از پیچیده‌ترین عملکردهای این عنصر در ساختار پروتئین‌های موسوم به «انگشت روی» است. اتم روی باعث تثبیت تاخوردگی (Fold) پروتئین شده و به آن اجازه می‌دهد تا به توالی‌های خاصی از DNA متصل شود. این مکانیسم ضامن «خوانش» صحیح کدهای ژنتیکی و اجرای دقیق دستورالعمل‌های سلولی است.

۲. نقش‌های فیزیولوژیک و پیشگیری از بیماری‌ها

روی از یک بازیگر سلولی به یک مدافع تمام‌عیار در برابر بیماری‌های مزمن تبدیل می‌شود.

سیستم ایمنی (نگهبان بدن):

روی وظیفه نظارت بر عملکرد سلول‌های ایمنی، به‌ویژه T-cells را بر عهده دارد. بر اساس داده‌های بالینی، کمبود روی منجر به افزایش ۷۲ درصدی خطر ابتلا به ذات‌الریه (Pneumonia) می‌شود که نشان‌دهنده تضعیف شدید سد دفاعی بدن در برابر عفونت‌های تنفسی است.

سلامت متابولیک و کنترل قند خون:

روی در سلول‌های بتای پانکراس برای حفظ «یکپارچگی ساختاری» (Conformational Integrity) انسولین ضروری است. این عنصر به تشکیل Insulin Hexamer (هگزامر انسولین) کمک کرده و ذخیره‌سازی آن را تسهیل می‌کند.

سلامت شناختی و پیشگیری از زوال عقل:

یافته‌های سال ۲۰۲۵ ارتباط مستقیمی میان سطح روی سرم و خطر بروز دمانس (Dementia) نشان می‌دهد. روی با محافظت از سد خونی-مغزی و کاهش التهاب عصبی، از نورون‌ها محافظت می‌کند.

ترمیم زخم و سلامت پوست:

سنتز کلاژن و بازسازی بافت‌های آسیب‌دیده بدون حضور روی غیرممکن است.

۳. حفظ تعادل: از فقر تا سمیت

در مدیریت کلینیکی، حفظ Homeostasis (تعادل پایدار) روی اولویت اول است. آستانه تشخیص کمبود روی در خون، سطح کمتر از ۷۰ میکروگرم در میلی‌لیتر است.

تحلیل دوز-پاسخ خطر دمانس (Huang et al., 2025):

• کمبود شدید (<50 μg/ml): افزایش ۷۱ درصدی خطر ابتلا به دمانس.
• کمبود خفیف تا متوسط (50-70 μg/ml): افزایش ۲۶ درصدی خطر ابتلا به دمانس.

علائم هشداردهنده کمبود (Deficiency): ریزش مو، تأخیر در بهبود زخم، اختلال در چشایی و بویایی، و اختلال رشد.

هشدار سمیت و «تله مس» (The Copper Trap): مصرف بیش از حد و خارج از استاندارد روی (بیش از ۴۰ میلی‌گرم در روز برای بزرگسالان) منجر به مهار جذب مس می‌شود. کمبود مس ناشی از روی می‌تواند منجر به کم‌خونی و بروز مشکلات عصبی جدی مانند نوروپاتی غیرقابل‌برگشت شود که گاهی با بیماری‌های سیستم عصبی اشتباه گرفته می‌شود.

۴. منابع غذایی: سوخت‌رسانی هوشمند به بدن

تفاوت میان «سیر شدن» و «تغذیه سلولی» در فراهمی زیستی (Bioavailability) روی نهفته است.

• منابع حیوانی (جذب حداکثری): صدف خوراکی (Oysters)، گوشت قرمز و مرغ به دلیل حضور اسیدهای آمینه تسهیل‌کننده جذب، بهترین منابع هستند.
• منابع گیاهی و چالش فیتات‌ها: حبوبات، دانه‌ها و مغزها حاوی Phytates هستند. این ترکیبات در محیط قلیایی روده باریک با روی پیوند خورده و کمپلکس‌های نامحلولی تشکیل می‌دهند که مانع جذب می‌شوند.

۵. ژنتیک و روی: نقشه راه اختصاصی شما

آینده سلامت در «تغذیه شخصی‌سازی شده» است، جایی که کدهای ژنتیکی نیاز واقعی شما را تعیین می‌کنند.

• SLC39A4: پروتئین کلیدی برای جذب اولیه روی در روده.
• SLC30A8 (ZnT8): این ژن مسئول انتقال روی به درون وزیکول‌های ترشحی انسولین است. بر اساس مطالعه Sirivarasai et al. (2025)، واریانت rs13266634 نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
• آلل C (Risk Allele): افرادی که حامل آلل C در این مکان ژنتیکی هستند، مستعد اختلال در ترشح انسولین می‌باشند.
• اثر هم‌افزا (Synergistic Risk): ترکیب «آلل C» و «سطح پایین روی سرم»، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را به شکل تصاعدی افزایش می‌دهد.

نتیجه‌گیری نهایی

روی، معمار حیات سلولی ماست و مدیریت سطح آن باید فراتر از توصیه‌های عمومی باشد. پایش دقیق سطح روی (با هدف حفظ سطح بالای ۷۰ میکروگرم در میلی‌لیتر) و در نظر گرفتن واریانت‌های ژنتیکی مانند rs13266634، ابزارهای ضروری برای پیشگیری از زوال عقل و دیابت هستند. به خاطر داشته باشید که مکمل‌یاری باید همیشه با در نظر گرفتن تعادل روی و مس انجام شود تا از بروز آسیب‌های عصبی ناشی از «تله مس» جلوگیری گردد. سلامت پایدار، ثمره مدیریت علمی تعادل است.