واکاوی ساختارشناسانه نظریه نور سهروردی: پدیدارشناسی خودآگاهی ادراکی، هندسه فضا و انطباق با علوم شناختی مدرن و کنش‌گرایی تجسم‌یافته

توسط: آکادمی زیماد تاییده علمی: دکتر محمدرضا قاسمی

بازخوانی معرفت‌شناختی نور: از بازنمایی‌گرایی مشاء تا پدیدارشناسی حضور متعالی

معرفت‌شناسی سنتی فلسفه مشاء، به‌ویژه در روایت سینوی، بر الگوهای بازنمایی‌گرایانه (Representationalist) استوار است که در آن‌ها ذهن به عنوان ساختاری متمایز از جهان عینی، مأمور انتزاع و ثبت صورت‌های ذهنی (الصور الذهنية) است. در این ساختار معرفت‌شناختی که مبتنی بر تمایز میان علم مفهومی (تصور) و حکم گزاره‌ای (تصدیق) است، پیوند میان فاعل شناسا (Subject) و متعلق شناسایی (Object) از طریق واسطه‌ای به نام «معلوم بالذات» شکل می‌گیرد و واقعیت خارجی تنها به عنوان «معلوم بالعرض» ادراک می‌شود. شهاب‌الدین یحیی سهروردی با نقد مبانی منطقی تعاریف مشائی، این فرآیند دوگانه‌انگار مابین ذهن و عین را به چالش می‌کشد. او استدلال می‌کند که تعاریف ارسطویی بر اساس جنس و فصل حقیقی، ممتنع و ناتوان از ایجاد یقین معرفتی هستند؛ زیرا برای شناسایی یک کل ارگانیک، باید بر تمامی ذاتیات و اعراض آن احاطه داشت، امری که فراتر از توان عقل استدلالی صرف است.

سهروردی در کتاب بنیادین خود، حکمت الاشراق، با بازتعریف مفهوم «نور» (Nūr) به عنوان اصیل‌ترین حقیقت آشکار و آشکارکننده، بستری پدیدارشناختی ایجاد می‌کند که در آن هستی و آگاهی در قالب یک جوهر واحد و رابطه‌ای ادراک می‌شوند. او در نفی نیاز نور به تعاریف مفهومی و ارجاعات زبانی تصریح می‌دارد:

این رویکرد معرفتی، ساختار معرفت‌شناسی را از تمرکز بر تقدم ابژه‌ها به سمت «اصالت رابطه پدیداری» هدایت می‌کند. در سنجش با پدیدارشناسی فرارونده ادموند هوسرل، اگرچه هر دو تفکر به دنبال یافتن مطلق‌های اپیستمولوژیک هستند—نور در سهروردی و منِ متعالی (Transcendental Ego) در هوسرل—اما تفاوت بنیادی در تبیین نسبت آگاهی با واقعیت عینی وجود دارد. در ساختار هوسرلی، حیث التفاتی (Intentionality) به عنوان رابطه ناظر بر ابژه تبیین می‌شود، در حالی که این رابطه به ناچار وابسته به بستری زمانی و التفاتی است که گاه به تعلیق واقعیت عینی یا فروافتادن به غیرواقعی‌بودنِ وجود (irreality of being) می‌انجامد. در مقابل، سهروردی نور را حقیقتی زنده (حی)، قائم‌به‌ذات و مستقل از هرگونه بستر یا بستر فرعی توصیف می‌کند. نور پدیدارشناختی سهروردی حامل هیچ وابستگی پنهانی به ابژه نیست، بلکه خود قوام‌دهنده ابژه‌ها و پیونددهنده آن‌ها در قالب یک شبکه رابطه‌ای متعالی است. این پدیدارشناسی نوری، شکاف تبیینی (Explanatory Gap) موجود در زیست‌شناسی آگاهی و فلسفه‌های مادی‌گرای ذهن را از طریق تقلیل‌ناپذیری حقیقت نور به عنوان مبنای پدیداری جهان حل می‌کند.

تلاشی در ساختارشکنی تصویر ذهنی: خودآگاهی پیشابازتابی و نقد تمثیل نفس

یکی از دقیق‌ترین دستاوردهای ساختارشناسانه سهروردی، ساختارشکنی سازوکار ادراک نفس از خویشتن و رد نظریه‌های تصویرمحور در باب خودآگاهی است. فیلسوفان پیش از او مدعی بودند که نفس خود را از طریق تصویر یا تمثیلی فرضی از خود که در درون ذاتش نقش می‌بندد، ادراک می‌کند. سهروردی با تحلیلی دقیق نشان می‌دهد که این فرض مستلزم تناقض پدیدارشناختی و معرفتی است.

او در حکمت الاشراق می‌نویسد:

مکانیسم علمی این استدلال مبتنی بر تحلیل روابط همانی در پدیدارشناسی هویت است. اگر آگاهی من به خودم مشروط به یک واسطه تصویری (B) باشد، آن تصویر در نسبت با منِ واقعی همواره یک «او» (It / Ghayb) خواهد بود و نه یک «من» (I / Ana). برای آن‌که نفس دریابد که این تصویر دقیقاً بازنمای هویت واقعی خود اوست، به یک پیش‌دانستگی مستقیم و بی‌واسطه نیاز دارد؛ در غیر این صورت، این تصویر نمی‌تواند شناختی از خود به نفس ارائه دهد و شکاف میان شناسا و شناسایی‌شونده هرگز پر نخواهد شد. این استدلال آشکار می‌سازد که خودآگاهی بنیادی، پدیده‌ای کاملاً غیربازنمایی‌گرایانه (Non-representational) و بدون واسطه گزاره‌ای است.

این دیدگاه انطباق عمیقی با مفهوم مدرن خودآگاهی پیشابازتابی (Pre-reflective Self-awareness) و ساختار خودِ کمینه (Minimal Self) در علوم شناختی معاصر دارد. خودِ کمینه به عنوان تجربه مستقیم، بدنی و بی‌واسطه از عاملیت و مالکیت تجربه تعریف می‌شود که بر هرگونه خودآگاهی تاملی یا روایی (Narrative Self) تقدم دارد. سهروردی با بازسازی پدیدارشناختی برهان انسان معلق در فضا (که ریشه در آرا سینوی دارد اما در حکمت اشراق وجهی اگزیستانسیال و عیدتیک می‌یابد)، نشان می‌دهد که حتی با فرض تعلیق کامل حواس، عدم برخورد جریان هوا با پوست و جدایی مطلق اندام‌ها از یکدیگر، باز هم آگاهی حضوری نفس از اگزیستانس خویش دچار اختلال نمی‌شود. این خودآگاهی حضوری همان ساحت حیات محض است که میشل هانری آن را پدیدارشناسی «خود-انگیختگی» (Self-affection) می‌نامد؛ ساحتی که در آن آگاهی بدون فاصله پدیدارشناختی و بدون سه‌گانگی ادراکی (Seer, Seen, Sight) مستقیماً خود را درمی‌یابد و به همین دلیل، از دوگانگی خطا و صواب منزه است.

هندسه ادراک فضایی و اضافه اشراقیه در ترازوی کنش‌گرایی تجسم‌یافته

یکی از کلیدی‌ترین جنبه‌های تلاقی فیزیک پدیدارشناختی سهروردی با علوم شناختی مدرن، نظریه ابداعی او در باب بینایی و ادراک فضایی است که تحت عنوان اضافه اشراقیه (Illuminative Relation) فرمول‌بندی می‌شود. سهروردی با نقد فرضیه‌های مادی‌گرایانه زمانه خود—یعنی نظریه انطباع مشائی (نقش بستن صورت مادی در عدسی چشم) و نظریه خروج شعاع ریاضی‌دانان (خروج نور مادی از چشم به سمت ابژه‌ها)—ادعا می‌کند که فرآیند ابصار محصول هیچ‌یک از این سازوکارهای فیزیکی محض نیست. در تبیین او، بینایی زمانی محقق می‌شود که نفس به عنوان یک نور مجرد تدبیرگر در مقابل ابژه‌ای روشن و کدر (غیرشفاف) قرار گیرد; این تقابل هندسی منجر به برقراری یک رابطه نوری حضوری (اضافه اشراقیه) می‌شود که فضای ادراکی را پدید می‌آورد.

این تبیین رابطه‌ای از ادراک فضایی، همخوانی کاملی با نظریه کنش‌گرایی (Enactivism) و مفهوم اقتضائات حسی-حرکتی (Sensorimotor Contingencies – SMCs) در علوم شناختی مدرن دارد. طبق آرای پیشگامان کنش‌گرایی نظیر وارلا و نوئه، ادراک یک فرآیند انفعالیِ بازسازی نقشه‌های سه‌بعدی جهان در مغز نیست، بلکه از طریق جفت‌شدگی پویا و فعالِ ساختارهای حسی-حرکتی ارگانیسم با ویژگی‌های محیطی خلق می‌شود. ادراک فضایی در واقع محصول عمل و کنش در فضا است.

برای مقایسه ساختاری این دو مدل، می‌توان مدل بازنمایی‌گرای کلاسیک را در مقابل مدل اضافه اشراقیه سهروردی قرار داد. در مدل بازنمایی‌گرای مشائی-کلاسیک، مغز با دریافت داده‌های خام حسی از طریق پردازش‌های محاسباتی، یک تصویر ذهنی از محیط خارجی (E) ایجاد می‌کند که این امر مستلزم تفکیک هستی‌شناختی ذهن و عین است:

اما در ساختار اضافه اشراقیه سهروردی، ادراک بصری و فضایی به عنوان یک رویداد رابطه‌ای بدون واسطه تصویری تعریف می‌شود که ناشی از تقابل نوری میان عامل شناسا (S) و جهان عینی (O) است. این رابطه رابطه‌ای زنده، فعال و تجسم‌یافته است که می‌توان آن را به صورت زیر صورتمند ساخت:

در این مدل، I_E نشان‌دهنده اضافه اشراقیه (تجربه ادراکی)، A(S) میزان آمادگی و جهت‌گیری فعال نور اسپهبدی (عامل شناسا)، G(O) ویژگی‌های هندسی و بازتابی ابژه مادی و θ_so زاویه تقابل پدیدارشناختی و هندسی میان آن دو است.

انطباق علمی این مدلسازی در پژوهش‌های مدرن افزون‌سازی حسی (Sensory Augmentation) و به‌ویژه در مطالعات دستگاه‌های حسی-حرکتی نظیر کمربند شمال‌یاب (feelSpace Belt) به اثبات رسیده است. در این آزمایش‌ها، اطلاعات فضایی محیطی (جهت شمال مغناطیسی) از طریق محرک‌های لرزشی روی کمر داوطلبان بازنمایی می‌شود. با آموزش و استفاده طولانی‌مدت، این محرک فیزیکی خام تغییر ماهیت داده و به یک کیفیت پدیدارشناختی فضایی مستقیم تبدیل می‌شود، به طوری که جهت‌گیری پدیدارشناختی فرد در فضا تغییر کرده و راهبردهای ناوبری جدیدی در مغز او بازسازی می‌شود. این رخداد عصب‌شناختی تایید می‌کند که ادراک فضایی و آگاهی از محیط، نه با ثبت تصاویر منفعل، بلکه از طریق هماهنگی و همبستگی پویای رفتار حسی-حرکتی با محیط ایجاد می‌شود؛ فرآیندی که سهروردی هشت سده پیش آن را حقیقت اضافه اشراقیه و شرط تحقق ابصار می‌دانست.

تبلور نور اسپهبدی در نظریه ذهن تجسم‌یافته و طرحواره بدنی

سهروردی برای تبیین حضور آگاهی پدیدارشناختی در کالبد فیزیولوژیک، مفهوم نور اسپهبدی (al-Nūr al-Isfahbadh) را وضع می‌کند. نور اسپهبدی همان منِ پدیدارشناختیِ تجسم‌یافته است که مدیریت و تدبیر قوا و اندام‌های بدنی را بر عهده دارد. از منظر او، رابطه نفس با بدن یک پیوند انتزاعی دکارتی نیست، بلکه نفس به عنوان یک حقیقت نورانیِ غیرمادی، به طور مستقیم بر کالبد احاطه داشته و قوا و اعضای مختلف را در یک ساختار یکپارچه هماهنگ می‌سازد.

سهروردی در توصیف این پدیده یکپارچگی حسی می‌نویسد:

این مکانیسم پدیدارشناختی مستقیماً با مدل‌های مدرن شناخت تجسم‌یافته (Embodied Cognition) و نظریه شبکه حالت پیش‌فرض (Default Mode Network – DMN) همخوانی دارد. در شناخت تجسم‌یافته، شناخت محصول فعالیت‌های مغزی مجرد نیست، بلکه عمیقاً در فیزیک بدن، ساختارهای حرکتی و تعاملات ارگانیسم با محیط ریشه دارد. سیستم عصب‌شناختی انسان (مانند سیستم نورون‌های آینه‌ای یا شبکه‌های قشری همگرا) تکثر محرک‌های حسی را به یک تجربه اول‌شخص منسجم تبدیل می‌کند. جدول زیر تفاوت‌های ساختاری الگوی دوگانه‌انگار ارسطویی-مشاء را با الگوی یکپارچه تجسم‌یافته سهروردی و انطباق آن‌ها با پارادایم‌های مدرن شناختی نشان می‌دهد:

عالم خیال و مدل کروی هوشیاری: توپولوژی فضا و مکان پیشا-وجود

یکی از بدیع‌ترین دستاوردهای سهروردی، صورتمندی هستی‌شناختی عالم خیال یا عالم مثال (Alam al-Mithal) به عنوان یک قلمرو واسط میان انوار مجرد عقلی و عالم ظلمانی مادی است. در این ساحت، اشیا و صورت‌ها تعلیق‌یافته (الصور المعلقة) هستند؛ یعنی فاقد جرم و بستر مادی بوده اما واجد ابعاد، فضا، شکل و ویژگی‌های هندسی پدیداری می‌باشند. این دستاورد پدیدارشناختی به سهروردی اجازه می‌دهد تا ساختارهای روانی و تجربیات ذهنی غیرمادی را در قالب یک توپولوژی فضایی متمایز تبیین کند.

در پژوهش‌های نوروپدیدارشناسی معاصر، این ساختار هندسی و توپولوژیک ادراک را می‌توان با مدل کروی هوشیاری (Sphere Model of Consciousness – SMC) تحلیل کرد. مدل کروی هوشیاری، یک ساختار هندسی سه‌بعدی برای نقشه‌برداری از تجربیات ذهنی اول‌شخص با استفاده از مختصات فضایی ارائه می‌دهد. در این مدل، سه محور متقاطع وجود دارد که ساحت‌های گوناگون تجربه زیسته را صورتمند می‌سازد:

• محور طولی زمان‌مندی: گذشته – آینده (محور طولی x)
• محور عرضی عواطف: خوشایند – ناخوشایند (محور عرضی y)
• محور عمودی خودتعیین‌گری و انگیزش: درونی – بیرونی

لایه‌های بیرونی این کره نشان‌دهنده «خودِ روایی» (Narrative Self) است که با هویت تاریخی، خاطرات اتوبیوگرافیکال و بازنمایی‌های زمانی درگیر است. هر چه تجربه ذهنی به سمت مرکز کره حرکت کند، از لایه‌های روایی کاسته شده و به «خودِ کمینه» (Minimal Self) نزدیک می‌شود. در نقطه تلاقی هندسی این سه محور یعنی در مرکز کره (0,0,0)، حالتی پدید می‌آید که به آن جایگاه پیشا-وجود (Place of Pre-Existence – PPE) می‌گویند؛ این جایگاه با سکوت درونی محض، خنثی بودن نسبت به زمان و عواطف، و هوشیاری بدون محتوا یا خودآگاهی غیردوگانه مشخص می‌شود.

سهروردی با تبیین فرآیند «خلع بدن» (تخلي البدن) و عروج به ساحت انوار مجرد، دقیقاً همین مکانیسم پدیدارشناختیِ گذار از خودِ روایی به خودِ کمینه و سپس نیل به مرکز کره هوشیاری را توصیف می‌کند.

او در توصیف شهود بی‌واسطه انوار عاری از کالبد مادی می‌نویسد:

در این فرآیند، فاعل شناسا با خاموش کردن محرک‌های خارجی و تعلیق توجه به خاطرات گذشته و دغدغه‌های آینده (محور زمان‌مندی)، زاویه التفاتی خود را به سمت مرکز هوشیاری هدایت می‌کند. سکوت به عنوان یک محیط درونی تعمدا ایجاد شده، تمرکز بدنی را تقویت کرده و به فاعل امکان می‌دهد تا از بند تمایزات مادی رها شده و به ساحت نوری ناب دست یابد. جدول زیر انطباق هندسی مؤلفه‌های مدل کروی هوشیاری (SMC) با تجربیات و مراتب نوری سالک در پدیدارشناسی سهروردی را نمایش می‌دهد:

علم در این سطح از تعلیق بدنی دیگر واجد جنبه‌های بازنمایی حصولی نیست؛ بلکه ذهن مستقیماً با حقیقت وجودی ابژه‌های نوری جفت می‌شود. این انطباق نشان می‌دهد که ساختار فکری سهروردی، فراتر از الهیات ذوقی، مدلی هندسی-پدیدارشناختی از آگاهی ارائه می‌دهد که در آن فضا، ابعاد و تجرد به شکلی نظام‌مند و قابل انطباق با یافته‌های نورولوژیک معاصر، صورتمند شده‌اند.

نتیجه‌گیری

تحلیل همه‌جانبه ساختارهای معرفت‌شناختی و روان‌شناختی شهاب‌الدین یحیی سهروردی آشکار می‌سازد که نظریه «نور به مثابه آگاهی» تفکری پیشرو است که بسیاری از چالش‌های معاصر در فلسفه ذهن و علوم شناختی را به شکل بنیادی پاسخ می‌دهد. سهروردی با فرارفتن از دوگانه‌انگاری بازنمایی‌گرای مشائی و پی‌ریزی نظریه «علم حضوری»، بستری هموار برای شکل‌گیری رویکردهای غیربازنمایی‌گرا فراهم آورده است که امروزه در قالب نظریه‌های خودآگاهی پیشابازتابی و شناخت تجسم‌یافته مورد مطالعه قرار می‌گیرند. ابداع مفهوم «اضافه اشراقیه» به عنوان سازوکار ادراک فعال رابطه‌ای و انطباق کامل آن با تئوری کنش‌گرایی و اقتضائات حسی-حرکتی (SMCs)—که تاییدات تجربی آن در مطالعات افزون‌سازی حسی با دستگاه‌هایی نظیر کمربند شمال‌یاب مشهود است—نشان‌دهنده پویایی متمایز هندسه پدیدارشناختی اوست. در نهایت، همولوژی ساختاری میان عالم خیال و مدل کروی هوشیاری (SMC)، بر این مدعا مهر تایید می‌زند که فیزیک پدیدارشناختی سهروردی قادر است جغرافیای پدیداری ذهن و حالات عمیق خودآگاهی را در قالب مدل‌های هندسی منسجم و منطبق بر عصب‌شناسی مدرن تبیین کند.